Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu bywa w Warszawie prawem, którego nie da się ujawnić w księdze wieczystej, bo spółdzielnia nie ma tytułu do gruntu pod własnym budynkiem. Tę lukę ma zamknąć rządowy projekt, który 8 października 2026 roku trafił do Sejmu jako druk nr 3233: projekt ustawy o uregulowaniu praw do gruntów we władaniu spółdzielni mieszkaniowych.
Zaznaczamy od razu, że to dopiero projekt. Do 20 października 2026 roku skierowano go do pierwszego czytania w komisjach, a do czasu uchwalenia i wejścia w życie ustawy nic nie zmienia się w sytuacji żadnego konkretnego lokalu. Dla kupującego w segmencie premium ważne są jednak dwie rzeczy: uzasadnienie wprost wskazuje Warszawę jako centrum problemu, a sam mechanizm podpowiada, o co pytać przy zakupie lokalu spółdzielczego już dziś.
Dlaczego grunt pod spółdzielczym blokiem bywa problemem
Spółdzielnia mieszkaniowa może ustanawiać spółdzielcze prawa do lokali co do zasady tylko w budynkach, które stanowią jej własność lub współwłasność. Uzasadnienie projektu przypomina, że wynika to z prawa spółdzielczego i ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych. Budynek stoi jednak na gruncie, a tytuł do gruntu jest odrębną sprawą.
Źródło kłopotu leży w PRL. Spółdzielnie budowały na gruntach państwowych na podstawie decyzji lokalizacyjnych, a część z nich nigdy nie uzyskała trwałego prawa do ziemi. Dochodzi do tego wątek, który Warszawa zna szczególnie dobrze: roszczenia dawnych właścicieli. Uzasadnienie zaznacza, że z informacji od spółdzielni wynika, iż problem dotyczy:
„przede wszystkim gruntów położonych na obszarze m.st. Warszawy”. — uzasadnienie rządowego projektu ustawy, druk nr 3233 (Sejm X kadencji)
Do tego dochodzi orzecznictwo. W 2013 roku skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego orzekł w sprawie o sygnaturze III CZP 104/12, że:
„Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu ustanowione w budynku położonym na gruncie, do którego spółdzielni nie przysługuje własność albo użytkowanie wieczyste, stanowi ekspektatywę tego prawa; niedopuszczalne jest założenie księgi wieczystej w celu jej ujawnienia.” — uchwała SN z 24 maja 2013 r., III CZP 104/12, pełny tekst w serwisie Standardy Prawa
Ekspektatywa to prawo oczekiwane: osoba ma przydział i umowę ze spółdzielnią, ale pełne ograniczone prawo rzeczowe jeszcze nie powstało. Skutek, który uzasadnienie opisuje wprost, jest praktyczny: dla takiego prawa nie można założyć księgi wieczystej, a więc nie da się go zabezpieczyć hipoteką. Kwestie finansowania zostawiamy bankom i licencjonowanym pośrednikom kredytowym; tu zależy nam na stanie prawnym, który decyduje o tym, co w ogóle kupujesz.
Wcześniejsze próby rozwiązania problemu nie wystarczyły. Art. 208 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami dawał spółdzielniom roszczenie o ustanowienie użytkowania wieczystego gruntu i nieodpłatne przeniesienie własności budynków, ale ust. 4 tego przepisu stwierdza, że roszczenia wygasły, jeśli wnioski nie wpłynęły do 31 grudnia 1996 roku. Wiele spółdzielni z tego terminu nie skorzystało, a część wniosków złożonych w terminie do dziś czeka na rozpatrzenie.
Skala: co mówią dane z uzasadnienia
Ministerstwo rozwoju i technologii zebrało dane ankietowe od spółdzielni i związków spółdzielczych; ostatnia ankieta pochodzi z września 2022 roku. Według uzasadnienia grunty bez uregulowanego tytułu zajmuje:
- 711 budynków i 48 906 lokali,
- z czego 445 budynków wzniesiono przed 5 grudnia 1990 roku, a 161 po tej dacie,
- a prawo własnościowe do lokalu na takim gruncie ma 68 833 osoby.
Resort zastrzega, że to dane z ankiet wypełnianych przez same spółdzielnie, a liczba osób objętych problemem może być wyższa: szacunek oparty na informacjach organizacji spółdzielczych mówi o około 100 tysiącach. Podobną liczbę podaje prasa prawnicza: infor.pl pisze o około 100 tys. mieszkań, a prawo.pl, opisując założenia z listopada 2025 roku, przytacza informację resortu, że kłopot dotyczy głównie budynków w Warszawie.
Te same ankiety pokazują, dlaczego dotychczasowe drogi zawodziły. W ankiecie ze września 2022 roku spółdzielnie wskazały 10 wniosków złożonych w trybie art. 208 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami i żadne z tych postępowań nie zakończyło się uzyskaniem trwałego tytułu. W trybie art. 35 ust. 1 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych złożono 19 wniosków, a uwzględniono jeden. W 54 przypadkach do nieruchomości zgłaszali się też dawni właściciele albo osoby, które zastąpiły ich w prawach.
Co przewiduje druk 3233
Projekt łączy kilka mechanizmów. Najważniejsze z perspektywy kupującego zestawiamy w tabeli.
| Element projektu | Co przewiduje |
|---|---|
| Roszczenie spółdzielni (art. 1) | Żądanie ustanowienia użytkowania wieczystego gruntu Skarbu Państwa lub samorządu i nieodpłatnego przeniesienia własności budynków. Przysługuje spółdzielniom, które zbudowały budynki po 5 grudnia 1990 r., oraz tym, które zbudowały je wcześniej z własnych środków, ale nie zgłosiły roszczenia z art. 208 ust. 2 UGN do końca 1996 r. |
| Inne tytuły do gruntu (art. 2) | To samo żądanie mają spółdzielnie, które korzystają z gruntu odpłatnie z innego tytułu niż własność albo użytkowanie wieczyste (np. z dzierżawy). |
| Tryb (art. 3) | Decyzja administracyjna wydawana w ciągu 12 miesięcy od złożenia żądania; na jej podstawie strony zawierają umowę w formie aktu notarialnego. Organem jest starosta dla gruntów Skarbu Państwa, a dla gruntów samorządowych prezydent miasta, wójt albo burmistrz. |
| Opłaty (art. 3 ust. 5–6) | Opłata pierwszorazowa i opłaty coroczne ustalane według art. 71 i 72 UGN, z możliwością bonifikaty. |
| Stare wnioski (art. 5) | Kto w terminie złożył wniosek z art. 208 ust. 2 UGN, a nie doczekał się rozstrzygnięcia, ma 12 miesięcy od wejścia ustawy w życie na pisemne żądanie rozpatrzenia go w nowym trybie. |
| Postępowanie (art. 6) | Za czas postępowania nie pobiera się należności za bezumowne korzystanie z niezabudowanego gruntu objętego żądaniem. |
| Wejście w życie (art. 11) | Po upływie 14 dni od ogłoszenia. |
Dla niezabudowanych gruntów, które spółdzielnia posiada nieprzerwanie od 5 grudnia 1990 roku, projekt też daje żądanie ustanowienia użytkowania wieczystego, ale z wyłączeniem terenów przeznaczonych w planie miejscowym na cele publiczne. Na części gruntu, która nie jest niezbędna do korzystania z budynków, dopuszcza się budowę wyłącznie w formule społecznego budownictwa czynszowego.
Warszawski wątek: dekret z 1945 roku
Najbardziej warszawskim elementem projektu jest zmiana w ustawie o gospodarce nieruchomościami. Grunty pod blokami spółdzielni często obejmują roszczenia składane na podstawie tzw. dekretu warszawskiego z 26 października 1945 roku, czyli wnioski dekretowe dawnych właścicieli. W wielu przypadkach takie roszczenia zawieszają dziś postępowanie regulacyjne. Projekt dopisuje do katalogu powodów odmowy uwzględnienia wniosku dekretowego nową przesłankę: lokal w budynku, którego grunt nie ma uregulowanego tytułu, zajmuje osoba ze spółdzielczym prawem do lokalu (własnościowym albo lokatorskim) lub osoba z roszczeniem o ustanowienie takiego prawa. Według uzasadnienia ma to usunąć przeszkodę, jaką dla spółdzielni są dziś roszczenia dawnych właścicieli i ich następców.
Jak wygląda ryzyko reprywatyzacyjne w ujęciu kupującego kamienicę, opisaliśmy w tekście o reprywatyzacji w Warszawie. Tu istotne jest co innego: w przypadku lokali spółdzielczych ten wątek wchodzi do rozmowy o gruncie.
Droga projektu do Sejmu i co może się jeszcze zmienić
Prace nad projektem trwają od ponad roku. Według prawo.pl projekt oznaczony w Rządowym Centrum Legislacji jako UD335 opublikowano w listopadzie 2025 roku, co rozpoczęło konsultacje. Z uzasadnienia wynika, że wersja z 9 stycznia 2026 roku trafiła do organizacji spółdzielczych i podmiotów z rynku nieruchomości z 21-dniowym terminem na uwagi, a 20 maja 2026 roku projekt uzyskał pozytywną opinię Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. Według infor.pl na etapie rządowym projekt przeszedł jeszcze przez Stały Komitet Rady Ministrów, a w Sejmie pojawił się 8 października 2026 roku.
Uwagi zgłaszane w konsultacjach dotyczyły głównie zakresu roszczenia, mechanizmów nabycia prawa, waloryzacji opłat, zasad bezumownego korzystania z gruntu i okresu, w którym roszczenie ma obowiązywać. Resort uwzględnił część z nich. Nie przyjął m.in. propozycji, by spółdzielnie nabywały grunt z mocy prawa, uznając ją za sprzeczną z zasadami systemowymi. Z punktu widzenia czytelnika znaczy to, że projekt nie przewiduje automatycznego uwłaszczenia: każda spółdzielnia musi sama wystąpić z żądaniem i przejść procedurę.
Nie wiadomo, w jakim kształcie ustawa zostanie uchwalona. Posłowie mogą wprowadzić poprawki, a po uchwaleniu przez Sejm i Senat oraz podpisie prezydenta ustawa wejdzie w życie dopiero po 14 dniach od ogłoszenia. Nie prognozujemy terminu; dane o postępie prac najlepiej sprawdzać w Sejmowym rejestrze prac nad drukiem.
Co to oznacza dla posiadacza i kupującego lokal
Według uzasadnienia po ustanowieniu użytkowania wieczystego na rzecz spółdzielni osoby uprawnione będą mogły wystąpić o księgę wieczystą dla swojego prawa do lokalu, a po wyodrębnieniu lokalu także o odrębną własność. Uzasadnienie dodaje, że samo członkostwo w spółdzielni nie ma tu znaczenia: osoby zamieszkujące lokale na takich gruntach, niezależnie od statusu członkowskiego, będą pośrednimi beneficjentami zmian.
Droga do tego celu jest jednak wieloetapowa: najpierw ustawa musi wejść w życie, potem spółdzielnia musi złożyć żądanie, organ wydać decyzję, strony zawrzeć akt notarialny, a dopiero wtedy lokalowi mogą towarzyszyć nowe możliwości księgowe. Samo wejście ustawy w życie nie nadaje więc żadnemu lokalowi księgi wieczystej.
Projekt nakłada na spółdzielnię obowiązek płacenia właścicielowi gruntu opłaty pierwszorazowej i opłat rocznych za użytkowanie wieczyste. Jak ten koszt rozłoży się na członków i właścicieli lokali, wynika ze statutu i uchwał konkretnej spółdzielni, a nie z ustawy. To pytanie do zarządu spółdzielni, nie do rynku.
Jak sprawdzić grunt pod lokalem spółdzielczym
Mechanizm projektu pokazuje, na co patrzymy przy lokalu spółdzielczym niezależnie od tego, czy ustawa wejdzie w życie. Oto kryteria, według których porządkujemy tę weryfikację; to opis procedury, a nie porada prawna.
- Tytuł do gruntu. Kto jest właścicielem gruntu pod budynkiem i jaki tytuł ma spółdzielnia: własność, użytkowanie wieczyste czy inny, nietrwały tytuł. Wynika to z księgi wieczystej gruntu, a nie z samej księgi lokalu; szersze omówienie prawa do gruntu znajdziesz w tekście o użytkowaniu wieczystym i własności gruntu.
- Rodzaj prawa do lokalu. Czy jest to odrębna własność lokalu, spółdzielcze własnościowe prawo z założoną księgą wieczystą, czy prawo, które według SN jest tylko ekspektatywą. Różnice opisujemy w tekście o spółdzielczym prawie do lokalu w segmencie premium.
- Toczące się postępowania. Czy dla gruntu zgłoszono wniosek dekretowy albo roszczenie dawnego właściciela, czy spółdzielnia złożyła wniosek o ustanowienie użytkowania wieczystego i na jakim jest etapie.
- Dokumentacja własnościowa. Pełny odpis księgi wieczystej i archiwum notarialne pokazują historię własności; jak z nich korzystać, wyjaśniamy w tekście o odpisie zupełnym KW i archiwum notarialnym.
- Opłaty związane z gruntem. Czy spółdzielnia płaci dziś czynsz dzierżawny, opłatę za bezumowne korzystanie lub opłatę roczną i jak jest to rozliczane w opłatach eksploatacyjnych.
Pozostałe zmiany w projekcie
Druk 3233 nie dotyczy wyłącznie spółdzielni. Projekt przywraca możliwość oddawania gruntów publicznych w użytkowanie wieczyste na cele mieszkaniowe, które od 1 stycznia 2019 roku były wyłączone ustawą o przekształceniu użytkowania wieczystego w prawo własności. Na takich gruntach, oddanych w użytkowanie wieczyste po wejściu ustawy w życie, nie ustanawia się odrębnej własności lokali, a udziałów we współużytkowaniu wieczystym nie wolno zbywać. Wyjątkiem są m.in. grunty, które trafiają do spółdzielni w wyniku jej roszczeń z projektu.
Dla czytelnika ważne jest rozróżnienie: te przepisy dotyczą gruntów oddawanych w użytkowanie wieczyste dopiero po wejściu ustawy w życie, a jako główny cel uzasadnienie wskazuje społeczne budownictwo czynszowe. Zasady przekształcenia użytkowania wieczystego, które już obowiązują i dotykają setek apartamentów w Warszawie, omawiamy osobno w tekście o przekształceniu użytkowania wieczystego w prawo własności.
Podsumowanie
- Druk 3233 z 8 października 2026 roku to rządowy projekt ustawy o gruntach we władaniu spółdzielni mieszkaniowych; jest po skierowaniu do pierwszego czytania w komisjach i nie jest obowiązującym prawem.
- Uzasadnienie wskazuje, że problem dotyczy przede wszystkim obszaru m.st. Warszawy; według ankiet resortu obejmuje 711 budynków i 48 906 lokali, a liczba uprawnionych może sięgać około 100 tysięcy osób.
- Według uchwały SN z 2013 roku (III CZP 104/12) spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu w budynku na gruncie bez własności lub użytkowania wieczystego spółdzielni to ekspektatywa, dla której nie zakłada się księgi wieczystej.
- Projekt daje spółdzielniom żądanie ustanowienia użytkowania wieczystego z nieodpłatnym przeniesieniem własności budynków, rozpatrywane w trybie administracyjnym w ciągu 12 miesięcy, z opłatami wg art. 71–72 UGN i możliwością bonifikaty; nie przewiduje nabycia gruntu z mocy prawa.
- Dla Warszawy istotna jest zmiana w UGN, która rozszerza przesłanki odmowy uwzględnienia wniosków dekretowych, gdy grunt zajmują posiadacze spółdzielczych praw do lokali.
- Do czasu wejścia ustawy w życie i uzyskania przez spółdzielnię trwałego tytułu sytuacja konkretnego lokalu się nie zmienia, dlatego przy zakupie weryfikujemy tytuł do gruntu, rodzaj prawa do lokalu i toczące się postępowania.
Jeśli rozważasz zakup lokalu spółdzielczego w Warszawie i chcesz omówić, jak wygląda weryfikacja gruntu, zapraszamy do kontaktu.
Sources
- Sejm RP — druk nr 3233: rządowy projekt ustawy o gruntach spółdzielni mieszkaniowych (projekt i uzasadnienie)
- Sejm RP — przebieg prac nad drukiem 3233
- Dz.U. 2026 poz. 399 — tekst jednolity ustawy o gospodarce nieruchomościami (art. 208)
- Standardy Prawa — uchwała siedmiu sędziów SN z 24 maja 2013 r., III CZP 104/12
- infor.pl — przegląd założeń projektu dla właścicieli lokali spółdzielczych (lipiec 2026)
- prawo.pl — omówienie założeń projektu UD335 (listopad 2025)